Abstrakt

W okresie hiszpańskiej wojny domowej rozpoczęła się jedna z najbardziej oryginalnych kontrrewolucji w dziejach Europy. We współpracy z Kościołem państwo generała Franco usiłowało wykorzenić rewolucyjne ideologie, a także niemoralność obyczajową (pornografia, rozwody). Celem był powrót do mitycznej glorii hiszpańskiego złotego wieku. Jednak zmiany w Kościele, a także gwałtowny rozwój gospodarczy samej Hiszpanii sprawiły, że narodowy katolicyzm zaczął być powszechnie postrzegany jako anachronizm na długo przed upadkiem dyktatury.

Abstract

The Spanish Civil War seen one of the most fervent counterrevolutionary movements in history of the Western Europe. The National Catholicism – synthesis of Castilian nationalism and religion fundamentalism – was a central point of ideology of general Franco’s state. State and Church were acting together in the mission of uprooting “atheistic” ideologies and groups (communism, socialism and freemasonry) and immorality (“free love”, pornography, divorces). But since the half of 60’ National Catholicism was in fact considered to be absolutely anachronistic­ – changes in Church and in Spanish economy guided to this erosion.

Read the rest of this entry »

Abstrakt

Artykuł przedstawia zastosowanie koncepcji zależności ścieżkowej (path dependence) do analizy wybranych trajektorii rozwojowych krajów (gospodarek), które zostały omówione przez Immanuela Wallersteina w pracach na temat nowoczesnego systemu-świata. W tekście zaprezentowano podstawowe założenia zależności ścieżkowej jako zjawiska oraz jako koncepcji pozwalającej na interpretację związków przyczynowo-skutkowych w rozwoju technologii oraz w bardziej złożonych opisach rozwoju społeczno-historycznego. Następnie szczegółowej analizie poddano trzy wybrane przypadki trajektorii gospodarek w okresie powstawania nowoczesnego systemu-świata: Polski, Wenecji i Anglii.

Słowa kluczowe: zależność ścieżkowa, przyczynowość, socjologia historyczna, nowoczesny system-świat, Wallerstein, Polska, Wenecja, Anglia.

Abstract

Core, periphery, and path dependence: An interpretation of Immanuel Wallerstein’s theory in terms of path dependence.

The article presents an application of the concept of path dependence to the analysis of development trajectories of chosen countries (economies) that were discussed by Immanuel Wallerstein in his works on the modern world-system. In the text basic assumptions concerning path dependence as a theoretical concept are presented as well as its usefulness in analysing causal relationships in technological development and then in more complex descriptions of socio-historical development. Then, three chosen cases are discussed in detail: Poland, Venice and England in the period of the rising of the modern world-system.

Key words: path dependence, causality, historical sociology, modern world-system, Wallerstein, Poland, Venice, England. Read the rest of this entry »

Hydena White’a „chmura tagów”1

 

Przed podjęciem próby analizy bądź interpretacji czyjeś twórczości, filozoficznej, naukowej czy artystycznej każdy badacz zastanawia się nad odpowiednią „strategią” (w klasycznym sformułowaniu: metodologią). Najczęściej spotykane są dwie taktyki: 1) wybór którejś z dominujących, w danym momencie, metodologii, 2) poszukiwanie takiego ujęcia (często funkcjonującego poza głównym nurtem), za pomocą którego, jak się sądzi, lepiej będzie można oddać pełnię, bogactwo i niuansy danego dzieła lub/i całego dorobku – twórcy bądź szkoły, nurtu czy paradygmatu.

Jakub Muchowski (przedstawiciel młodszej generacji teoretyków i metodologów historii) obrał tę drugą strategię. Pragnąc zmierzyć się z dorobkiem Hydena White’a – jednego z najwybitniejszych (żyjących) komentatorów dziejów historiografii nie poszedł utartymi ścieżkami: nie skupił swojej uwagi na wizji świata i człowieka, architekturze dyskursu, ramie interpretacyjnej, świecie tekstu, binarnych opozycjach, itp. Tylko na czymś co zwie się „konstelacją”.

We wstępie do swej książki (będącej rozwinięciem rozprawy doktorskiej) zauważa, że twórczość White’a sprawia badaczom wiele trudności albowiem ten amerykański historyk nie zbudował systematycznej teorii, nie posługiwał się jasno zdefiniowanymi pojęciami ani nie skonstruował wyrazistych metod. Zasłynął natomiast z podejmowania często odległych od siebie zagadnień, formułowaniem nierzadko sprzecznych stwierdzeń, heterogeniczną i eseistyczną formą wypowiedzi (s. 10). Z tego też względu Muchowski uznał, że najlepszym sposobem czytania White’a będzie: „ ideał analizy konstelacyjnej. Korpus ten odczytuję jako zbiór konstelacji, przestrzeń oddziaływania, gry, przyciągania się i odpychania różnorodnych kategorii, idei i teorii […] Żadna z nich nie staje się wyjaśnieniem całego dzieła. Zakładam, że nie jest możliwe umieszczenie go w obrębie jednej tradycji, ruchu czy szkoły myślenia. Najważniejsze są dla mnie dyskursy teorii badań literackich, ale też wpływy innych podejść badawczych wypracowanych w ramach nauk humanistycznych oraz idee filozoficzne” (s. 14-15). Tak zamierzony projekt umieszcza krakowski historyk w szerokim kontekście amerykańskiej historii intelektualnej, w którym to tworzył White.

Muchowski cały czas polemizuje też z monografią holenderskiego badacza, Hermana Paula – poświęconą twórczości White’a. Zdaniem Muchowksiego, Paul analizuje książki White’a w tradycyjny sposób – poszukując w nich twardego rdzenia ontologicznego, epistemologicznego i aksjologicznego, który miałby respektować jego bohater już od początku lat 70-tych XX wieku.

Muchowski czytając White’a „odkrywa” następujący zestaw konstelacji: strukturę, ideologię, realizm i figurę. Zauważa też, każda z nich była charakterystyczna dla innego okresu twórczości amerykańskiego badacza – co wcale nie znaczy, że nie przewijały się one w pozostałych fazach. Stąd: „ opisujący je wywód jest więc nielinearny z częstymi przeskokami czasowymi” (s. 27). W poszczególnych częściach swej pracy (cztery rozdziały) omawia poszczególne kategorie wraz z grawitującymi w ich konstelacji ideami, narzędziami, nurtami intelektualnymi i dominującymi metaforami. Odpowiednio więc, rozdział I poświęcony jest pojęciu struktury, II ideologii, w III zajmuje się realizmem, a w ostatnim stylem figuratywnym twórczości wybitnego amerykańskiego historyka.

Mniej uwagi natomiast poświęca wczesnemu okresowi twórczości White’a (sprzed Metahistory), a także pobieżnie tylko przygląda się jego idei historii praktycznej. Postuluje też konieczność umieszczenia praktyki badawczej, twórcy narratywistycznego zwrotu w historiografii, w szerszym kontekście historii społecznej i kultury.

Wspomniane cztery główne komponenty konstelacji, na które zwraca uwagę Muchowski wskazują na bardziej literaturoznawcze odczytanie myśli White’a: „ nadal jednak brakuje przekrojowych ujęć korpusu prac White’a opisujących relacje między jego poetologiczną wykładnią i teorią pisarstwa historycznego a słownikiem, koncepcjami i narzędziami określonych nurtów czy idei literaturoznawczych” (s. 26). Autor z tej deklaracji wywiązuje się bez zarzutu.

To literaturoznawcze nastawienie Muchowskiego w czytaniu White’a i nieklasyczne podejście do głównych tekstów amerykańskiego historiografa wskazuje na pewien niezwykle interesujący trop, na który chciałbym w dalszej części wypowiedzi zwrócić uwagę. Przyszedł on mi na myśl czytając Poetykę pisarstwa historycznego z jednej strony i słuchając wypowiedzi (z drugiej strony) Piotra Celińskiego2 zajmującego się teorią tekstów cyfrowych. Co łączy badacza tekstów klasycznych z badaczem tekstów cyfrowych?

Otóż Celiński zauważa, że wielu interpretatorów traktuje tekst/y naukowe jako wytwór:

– „płaski” (nie widzimy co jest po za tekstem),

– linearny (mający następujące po sobie określone części składowe – np. rozdziały),

– monomedialny (tylko pismo się liczy),

– jako zamknięty (ani autor ani czytelnik nie są w stanie dalej już z nim nic zrobić).

Tymczasem, proponuje, można spojrzeć na tekst naukowy jako:

– wielowarstwowy (np. warstwa przypisów, tagi, metadane, słowa kluczowe),

– nielinearny (związany różnymi sieciami połączeń, z kotwicami),

– mający różne interfejsy (prezentacja, animacja, digital story, interaktywny PDF),

– otwarty i bazodanowy (osadzony w innych bazach danych, kontekstach i możliwy do rozbudowywania przez autora i czytelników – właśnie ze względu na swoją bazodanowość). Tyle Celiński.

Wróćmy teraz do Muchowskiego. W jego interpretacji White’a można dostrzec (choć zapewne nieświadome) konceptualizowanie korpusu tekstów w „duchu” propozycji Celińskiego. Nie traktuje on twórczości White’a w sposób linearny. Dostrzega konieczność wyodrębnienia pewnych warstw (tak trochę, jak w Photoshopie – żeby pozostać przy Celińskim), a zwłaszcza tego co się nazywa tagami. Struktura, ideologia, realizm czy figuratywność to swoista chmura tagów wskazująca na dominujące kategorie i warstwy zarazem.

Humanistyka cyfrowa, przedstawicielem której jest Celiński wskazuje na zupełnie nowe możliwości analizy tekstów, jak i w ogóle ich pojmowania. Nic nie stoi na przeszkodzie aby i klasyczne pisane rozprawy (po zdygitalizowaniu) nie mogły być przefiltrowane przez odpowiednie oprogramowanie. Ciekawe jak wtedy wyglądałaby taka „rzeczywista” chmura tagów wyciągnięta z korpusu tekstów Hydena White’a?

1 Recenzja książki Jakuba Muchowskiego, Polityka pisarstwa historycznego, FNP, Warszawa-Toruń, 2015

2 Mam tu na myśli jego wystąpienie na konferencji: Humanistyka cyfrowa. Badanie tekstów, obrazów i dźwięku (Lublin, 2015). W chwili gdy piszę te słowa nie ukazały się jeszcze materiały z tej konferencji. Będę więc odwoływał się do referatu i prezentacji P. Celińskiego zatytułowanego: i dostępnego pod następującym linkiem: https://www.youtube.com/watch?v=6jxTv1w-vDY, a także do idei wyrażonych w rozprawie habilitacyjnej: Postmedia, cyfrowy kod i bazy danych, UMCS, Lublin, 2013